این بخش از سوره بقره، به سؤال از سرنوشت امت‌های پیشین، وضعیت کافران و مؤمنان در دنیا و آخرت، فلسفه‌ی فرستادن پیامبران و سنت الهی آزمون مؤمنان در سختی‌ها می‌پردازد. این آیات را با ترجمه‌ای روان و زیبا و توضیحات کوتاه تقدیم می‌کنم:

📖 عبرت از بنی اسرائیل، فلسفه نبوت و سنت آزمون (بقره، آیات ۲۱۱ تا ۲۱۵)

﴿٢١١﴾ سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُم مِّنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ ۗ وَمَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

ترجمه: از بنی اسرائیل بپرس: «چندین معجزه و نشانه‌ی آشکار (آيَةٍ بَيِّنَةٍ) به آن‌ها دادیم؟» و هر کس نعمت خدا را، پس از آنکه به او رسید، تغییر دهد [= کفران کند و حق را کتمان کند]، قطعاً خداوند سخت کیفر است.

توضیح کوتاه: این آیه، به امت اسلام هشدار می‌دهد که از سرنوشت بنی اسرائیل عبرت بگیرند. بنی اسرائیل با وجود مشاهده‌ی معجزات فراوان (آيَةٍ بَيِّنَةٍ) و نعمت‌های الهی، حقایق را تحریف کردند و کفران نعمت کردند (يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ). نتیجه‌ی چنین عملی، عذاب و کیفر سخت الهی است.

﴿٢١٢﴾ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا ۘ وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ

ترجمه: زندگی دنیا برای کسانی که کفر ورزیدند، آراسته و زیبا شده است؛ و آنان مؤمنان را مسخره می‌کنند، در حالی که پرهیزگاران در روز قیامت برتر از آن‌ها قرار دارند. و خداوند به هر کس بخواهد، بی‌حساب روزی می‌دهد.

توضیح کوتاه: این آیه، مقایسه‌ای میان زندگی کافران و مؤمنان در دنیا و آخرت انجام می‌دهد. کافران به دلیل آراسته شدن دنیا در نظرشان، مغرور شده و مؤمنان را تحقیر می‌کنند. اما خداوند وعده می‌دهد که جایگاه پرهیزگاران در قیامت فوق جایگاه کافران است. رزق الهی (که شامل رزق معنوی و هدایت نیز می‌شود) تابع محاسبات مادی و دنیوی نیست (بِغَيْرِ حِسَابٍ).

﴿٢١٣﴾ كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ ۚ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ ۗ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

ترجمه: مردم در ابتدا امّتی واحد بودند [و بر فطرت و دین واحدی زندگی می‌کردند]؛ پس خداوند پیامبران را برانگیخت تا بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده باشند؛ و با آن‌ها کتاب [آسمانی] را به حق نازل کرد تا میان مردم در آنچه اختلاف کرده بودند، داوری کند. و در آن [کتاب]، اختلاف نکردند مگر همان کسانی که آن را دریافت کرده بودند، آن هم پس از آنکه دلایل روشن به ایشان رسید، [و علت آن] صرفاً حسادت و تجاوز (بَغْيًا) میان خودشان بود. پس خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به اذن خود به حقایقی که درباره آن اختلاف کرده بودند، هدایت کرد؛ و خداوند هر که را بخواهد، به راه راست هدایت می‌کند.

توضیح کوتاه: این آیه، فلسفه‌ی بعثت انبیا و نزول کتب آسمانی را تبیین می‌کند:

۱. فطرت اولیه: انسان‌ها در اصل بر وحدت بودند (أُمَّةً وَاحِدَةً).

2. منشأ اختلاف: با مرور زمان، اختلاف و انحراف پیش آمد.

3. نقش انبیا و کتاب: پیامبران برای تبشیر و انذار آمدند و کتاب برای داوری و حل اختلافات نازل شد.

4. علت اختلاف بعد از ظهور حق: اختلاف، ناشی از جهل نبود، بلکه از حسد و ظلم (بَغْيًا) عالمان دینی پس از دیدن دلایل روشن (الْبَيِّنَاتُ) سرچشمه گرفت.

۵. هدایت خاص: خداوند، مؤمنان را به فضل خود، به سوی حق در آن اختلافات هدایت می‌کند.

﴿٢١٤﴾ أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُم مَّثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلِكُم ۖ مَّسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ

ترجمه: آیا گمان کردید که [به راحتی] وارد بهشت خواهید شد، در حالی که هنوز همانند آنچه بر گذشتگان شما آمد، بر سرتان نیامده است؟ آنان دچار تنگدستی (الْبَأْسَاءُ) و بیماری و زیان (الضَّرَّاءُ) شدند و چنان متزلزل گردیدند که حتی پیامبر و کسانی که با او ایمان آورده بودند، گفتند: «یاری خدا چه زمانی فرا می‌رسد؟» آگاه باشید! قطعاً یاری خدا نزدیک است.

توضیح کوتاه: این آیه، یک سنت الهی و شرط ورود به بهشت را بیان می‌کند: آزمون‌های سخت و بلاها. مؤمنان نباید توقع داشته باشند بدون گذراندن امتحانات الهی (بأساء: مشکلات مالی و اجتماعی، ضراء: مشکلات جسمی) و تزلزل‌های روحی و جسمی، به آسانی بهشتی شوند. این سختی‌ها آنقدر شدید است که حتی پیامبران هم درخواست یاری می‌کنند. پایان آیه، با جمله «أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ»، نوید پیروزی می‌دهد و مؤمنان را به پایداری تشویق می‌کند.

﴿٢١٥﴾ يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ ۖ قُلْ مَا أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۗ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

ترجمه: از تو می‌پرسند: «چه چیزهایی را انفاق کنند؟» بگو: «هر مال خوب و ارزشمندی (خَیْر) که انفاق می‌کنید، باید برای پدر و مادر، نزدیکان، یتیمان، مسکینان و در راه‌ماندگان باشد.» و هر کار نیکی انجام دهید، خداوند قطعاً از آن آگاه است.

توضیح کوتاه: این آیه، پس از بحث انفاق در آیه ۱۹۵، به دو سؤال درباره انفاق پاسخ می‌دهد:

۱. چه انفاق کنیم؟ انفاق باید از بهترین و ارزشمندترین اموال باشد (مِّنْ خَيْرٍ).

۲. به چه کسانی انفاق کنیم؟ اولویت‌های انفاق، به ترتیب با پدر و مادر آغاز شده و سپس به نزدیکان و گروه‌های نیازمند (ایتام، مساکین، در راه‌ماندگان) می‌رسد.

تأکید پایانی این است که خدا از هر عمل نیکی باخبر و پاداش‌دهنده است.