این بخش از سوره بقره به حکم جهاد (قتال) و حکمت نهفته در آن، پاسخ به سؤال در مورد جنگ در ماه‌های حرام، و حکم نهایی درباره شراب و قمار می‌پردازد. این آیات را با ترجمه‌ای روان و زیبا و توضیحات کوتاه تقدیم می‌کنم:

⚔️ حکمت جهاد، جنگ در ماه‌های حرام و حکم شراب و قمار (بقره، آیات ۲۱۶ تا ۲۱۹)

﴿٢١٦﴾ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

ترجمه: جنگیدن بر شما مقرر شده است، در حالی که برای شما ناخوشایند است. و چه بسا چیزی را ناخوش بدارید، در حالی که برایتان خیر است؛ و چه بسا چیزی را دوست بدارید، در حالی که برایتان شرّ است. و خداوند [مصالح شما را] می‌داند و شما نمی‌دانید.

توضیح کوتاه: این آیه، وجوب جهاد (قتال) را بیان می‌کند و به این واقعیت اشاره دارد که جهاد، ذاتاً سخت و دشوار است (كُرْهٌ لَّكُمْ). سپس یک اصل کلی در فلسفه‌ی احکام بیان می‌شود: قضاوت‌های انسان بر اساس تمایلات درونی (دوست داشتن و دوست نداشتن) ممکن است اشتباه باشد. چون علم مطلق نزد خداست، او می‌داند که فرمان جهاد، با وجود دشواری، برای حفظ دین و دفع فتنه، نهایت خیر برای مؤمنان است.

﴿٢١٧﴾ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ۖ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ ۚ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ۗ وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّىٰ يَرُدُّوكُمْ عَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا ۚ وَمَن يَرْتَدِدْ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَٰئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

ترجمه: از تو درباره‌ی جنگیدن در ماه‌های حرام می‌پرسند. بگو: «جنگیدن در آن [گناهی] بزرگ است؛ اما جلوگیری از راه خدا، و کفر ورزیدن به او و مسجدالحرام، و اخراج اهل آن از آنجا، نزد خدا بزرگتر است. و فتنه [شرک و ستم] از کشتار هم بزرگتر است.» و [دشمنان] پیوسته با شما می‌جنگند تا اگر بتوانند، شما را از دینتان بازگردانند. و هر کس از شما از دین خود برگردد و در حال کفر بمیرد، اعمال او در دنیا و آخرت تباه می‌گردد؛ و آنان اهل آتشند و در آن جاودانه خواهند بود.

توضیح کوتاه: این آیه، یک قاعده در تعارض گناهان را بیان می‌کند. اگرچه جنگ در ماه‌های حرام گناه بزرگ است، اما عمل دشمنان (ممانعت از حج، کفر، اخراج مؤمنان از مکه و ایجاد فتنه) گناهانی بزرگتر (أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ) هستند. بنابراین، دفع شر بزرگتر، مجاز است. آیه همچنین هدف واقعی دشمن را فاش می‌کند: بازگرداندن مسلمانان از دینشان. در پایان، هشدار داده می‌شود که ارتداد و مردن در حال کفر، موجب حبط اعمال و خلود در آتش است.

﴿٢١٨﴾ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَٰئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ ۚ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

ترجمه: به یقین، کسانی که ایمان آوردند، و کسانی که هجرت کردند و در راه خدا جهاد نمودند، آنان به رحمت خدا امید می‌بندند. و خداوند آمرزنده و مهربان است.

توضیح کوتاه: این آیه، در مقابل تهدید ارتداد در آیه قبل، راه نجات و امید به رحمت الهی را معرفی می‌کند. امید واقعی به رحمت خدا (يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّهِ) تنها برای کسانی است که ایمان را با دو عمل سخت (هجرت برای حفظ ایمان و جهاد برای گسترش آن) تقویت کرده باشند.

﴿٢١٩﴾ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا ۗ وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

ترجمه: از تو درباره‌ی شراب (خَمْر) و قمار (مَيْسِر) می‌پرسند. بگو: «در آن‌ها گناهی بزرگ و منافعی برای مردم هست؛ اما گناهشان از نفعشان بزرگتر است.» و از تو می‌پرسند: «چه چیز را انفاق کنند؟» بگو: «مازاد [بر نیاز خود] (الْعَفْو) را.» این‌گونه خداوند آیات را برای شما روشن می‌سازد، شاید که تفکر کنید.

توضیح کوتاه: این آیه به دو سؤال پاسخ می‌دهد:

۱. حکم شراب و قمار: این آیه اولین مرحله از تحریم تدریجی شراب و قمار است. خداوند حکم نهایی را بر اساس مقایسه منافع اقتصادی ناچیز با مفاسد بزرگ اجتماعی و اخلاقی (إِثْمٌ كَبِيرٌ) بنا می‌گذارد. برتری فساد بر نفع، دلیلی است برای حکم نهایی تحریم (که در سوره مائده تکمیل می‌شود).

۲. اندازه‌ی انفاق: انفاق باید از العَفْو (مازاد بر نیاز و حد اعتدال) باشد، نه به گونه‌ای که شخص یا خانواده‌اش در سختی بیفتند.

پایان آیه، هدف از این احکام را تشویق به تفکر و اندیشیدن (تَتَفَكَّرُونَ) درباره‌ی مصالح و مفاسد واقعی می‌داند.